ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ ಪ್ರಣಬ್ ಮುಖರ್ಜಿ 2012-13ರ ಆಯವ್ಯಯ ಮಂಡಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನಡೆ ಉಂಟಾಗಿರಲು ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಂಠಿತಯುಂಟಾದುದೆ ಕಾರಣವೆಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆಡಿರುವ ಮಾತುಗಳು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ನಿಜವೇ ಆಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ವಾಸವಿಯವರ ಈ ಲೇಖನ ನೀಡುವ ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳ ವಿವರಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಹಗಲು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸಬೇಕಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಹದಗೆಟ್ಟ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನಷ್ಟೆ ದಾಖಲಿಸದೆ ಇಡೀ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮುರಿಯುವಲ್ಲಿ ಹಸಿರುಕ್ರಾಂತಿಯಂಥ ಕೃಷಿಯ ಆಧುನೀಕರಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೇಗೆ ಆಘಾತಕಾರಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಇಂದಿನ ಕೃಷಿ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಮೂಲಬೇರನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ನಾಳೆಯ ಭೀಕರ ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲೂ ಬೆಚ್ಚಿಬೀಳುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ.
ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಗೆಳೆಯರಾದ ಹೆಚ್ ಡಿ ಪ್ರಶಾಂತ್ ಅವರು ಅನುವಾದ ಮಾಡಿ ನಂತರ ಅದರ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮತ್ತು ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಮಾಡಲು ನನಗೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಅನುವಾದಿತ ಪಠ್ಯವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ನನಗೆ ನೇರ ಅನುವಾದವೇ ಹೆಚ್ಚು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಕಂಡಿತು. ಆದರೂ ನನ್ನ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ನನ್ನ ಗೆಳೆಯರ ಅನುವಾದ ಆಧಾರಿತವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಾಂತ್ ಅವರು ಬಳಸಿದ ಪದಗಳನ್ನೇ ಬಹಳ ಕಡೆ ಬಳಸಿರುವ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ಲೇಖನದ ಸಹ ಅನುವಾದಕ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ.
ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರೈತಾಪಿ ಖಿನ್ನತೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ
ಮೂಲ -ಡಾ. ಎ ಆರ್ ವಾಸವಿ
ಅನುವಾದ -ಡಾ. ಹೆಚ್ ಡಿ ಪ್ರಶಾಂತ್ ಮತ್ತು ಡಾ. ಶ್ರೀಧರ ಪಿಸ್ಸೆ
ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಮಟ್ಟ ತಲುಪಿದ ಭಾರತದ ಐದು ರಾಜ್ಯಗಳ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಲೇಖನ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮಾಡಿ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಾಜದ ಸಂರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಕೇತಿಕ ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಅಂಶಗಳು ಸಂಪರ್ಕ ಒದಗಿಸಿ, ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿಗೊಂದು ಮಾದರಿಯಾದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಹೇಗೆ ಕೃಷಿಕರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಬಲೆ ಹೆಣೆಯಿತು, ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಉತ್ತೇಜನಕಾರಿಯಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು ಎಂಬ ಬಗೆಯನ್ನು ಈ ಲೇಖನ ಎತ್ತಿತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯಂಥ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ 'ಕೃಷಿಯ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ'ಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೃಷಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂರಚನೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಹರಡುವಿಕೆ ಎರಡೂ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. 'ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಉಪೇಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಿತಿ'ಯಲ್ಲಿರುವ ರೈತರು ಮತ್ತು ರೈತಾಪಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ರೈತರಲ್ಲಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ನವಉದಾರವಾದಿ ರಾಜಕೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ.
ಮುಖ್ಯಪದಗಳು: ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿವರಣೆ , ರೈತಾಪಿ ಖಿನ್ನತೆ, ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಉಪೇಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಿತಿ, ಕೃಷಿಯ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ.
ಪೀಠಿಕೆ
ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಸುದ್ದಿ 1998 ಮತ್ತು 2000ರ ನಡುವೆ ಕೆಲವು ದಿನಪತ್ರಿಕೆ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹರಡಿತು. 2004ರ ವೇಳೆಗೆ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕ ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಬರಹಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. 2005-06ರ ನಡುವೆ ತೀವ್ರತೆ ಪಡೆದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ 'ಹಣಕಾಸು ನೆರವು' ಘೋಷಿಸಬೇಕೆಂದೂ ಒತ್ತಾಯಮಾಡಿತು, ಮತ್ತು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಇನ್ನೊಂದು ಆಯಾಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ರೈತರು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಕಛೇರಿ ಆವರಣದಲ್ಲೆ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು, ಅಲ್ಲದೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿದರ್ಭ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡವರಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಸರಕಾರವನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ತಮ್ಮ ಸಾವಿಗೆ ಟಿಪ್ಪಣಿ ಬರೆದಿಟ್ಟರು1. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿದ್ದು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಹತಾಶೆಯ ಕ್ರಮವಾದ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ, ಜುಗುಪ್ಸೆಗೊಂಡ ರೈತರು ತಮ್ಮ ಹೀನಸ್ಥಿತಿ ಎದ್ದುಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ ಕ್ರಮವಾಗಬೇಕಿದೆ.
ರೈತರ ನಡುವೆ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು2 ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಹರಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ರೈತಾಪಿ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವಾಗಲೂ ಘಟನೆಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಇವನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು, ನೀತಿ ನಿರೂಪಕರು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸರಕಾರಗಳು ಕೇವಲ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳೆಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತಿವೆ. ಸರಕಾರದ ಬಹಳಷ್ಟು ನಾಮ ನಿರ್ದೇಶಿತ ಸಮಿತಿಗಳು ಮಾಡಿದಂತೆ ಸರಳವಾಗಿ ಕಂಡು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವ ನಿರ್ಣಯದಾಚೆಗೆ ನೋಡಬೇಕಿದೆ. ಬಹುಪಾಲು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನತೆಯ3 ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ಕಾರಣವಾದಂಥ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆಲ್ಲ ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಘಟನೆಯನ್ನು ನಾವು 'ಖಿನ್ನತೆ'ಯ ಸಂಕೇತದಂತೆ ನೋಡಬೇಕೆಂಬುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳನ್ನು ವಿಶಾಲ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಾಂದರ್ಭೀಕರಿಸಿ, ನಾವು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದೂ ಅಗತ್ಯವಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ 'ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಸತ್ತವರಿಗಾಗಿ ರಾಜಕೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವೊಂದನ್ನು' (ಹಡ್ಸನ್ 2002-6) ಒದಗಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಅನೇಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಮತ್ತು ಸರಕಾರೇತರ ವರದಿಗಳು ಅಂಥ ಖಿನ್ನತೆ ದೃಢವಾಗಲು ಕಾರಣವಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿವೆ. ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ರಚನಾತ್ಮಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಅವು: ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿದ್ದೂ ಒಳಗೊಂಡು ಹೊಸ ಉದಾರ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳ ಪರಿಣಾಮ (ಶಿವ ಮತ್ತು ಜಾಫ್ರಿ 1998, ಪಟ್ನಾಯಕ್ 2004,2006), ಉತ್ಪಾದನೆ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳ (ವ್ಯಾಸ್ 2004, ಮೊಹಂತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರಾಫ್ 2004), ಸಾಲ ಲಭ್ಯತೆಯ ಕೊರತೆ ಒಳಗೊಂಡು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಬೆಂಬಲದ ಕೊರತೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಧಾನ ಗತಿ (ದೇವ್ 2004, ರಾವ್ ಮತ್ತು ಗೋಪಾಲಪ್ಪ 2004, ಘೋಷ್ 2004), ಕೂಲಿ ದರಗಳಲ್ಲಿ ಇಳಿಕೆ, ಸಾಲದ ಹೊರೆ ಮತ್ತು ನಿರುದ್ಯೋಗ ಹೆಚ್ಚಳ (ಪಟ್ನಾಯಕ್ 2004, ದೇವ್ 2004, ಶರ್ಮಾ 2004), ಇಳುವರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು, ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಪರಿಸರಗಳ ತ್ರಿವಳಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಪರಿಣಾಮ (ವಾಸವಿ 1999)ವಾಗಿವೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ವರದಿ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಗಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರಿಸಿ, 1998ರಿಂದ 2006ರ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭವಿಸಿದ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಕರ್ನಾಟಕ, ಕೇರಳ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯಗಳ ಖಿನ್ನತೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ಈ ವರದಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು4 ರೇಖಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನದಿಂದ ವಿವರ ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ, ದೇಶದ ನವಉದಾರವಾದದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರೈತರ5 ಸಮಕಾಲೀನ ಸಂಕಟಗಳನ್ನು ಸಾಂದರ್ಭೀಕರಿಸಿ, ಈ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲು ಕಾರಣವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪುನಾರಚಿಸಿದ್ದೇನೆ. ರೈತರಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ಹೊಸ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನ್ಯಾಯಭದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಹಾಗೆಯೇ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ6 ಇದುವರೆಗೆ ದಾಖಲಾಗದಿದ್ದರೂ ಅವರು ಕೈಗೊಂಡ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಕ್ರಮಗಳಿಂದಾಗಿ ರೈತರ ಹೀನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನಷ್ಟೆ ಸೂಚಿಸದೆ ಕೃಷಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಬದಲಾದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಜೀವನವನ್ನೂ ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತವೆ.
ಆತ್ಮಾಹುತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡವರ ಚಿತ್ರ
ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣಗಳು ಖಿನ್ನತೆಯ ದೃಢತೆ ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಐದು ರಾಜ್ಯಗಳ ಎಲ್ಲ ವರದಿಗಳು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಆತ್ಮಾಹುತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡವರೆಲ್ಲ ಬಹುಪಾಲು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೃಷಿ7 ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೃಷಿ ಜೊತೆಗಿರುವ ಸಾಲು ಸಾಲು ಹೊಸ ಅಪಾಯ (ಉತ್ಪಾದನೆ, ಸಾಲ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ತಿಳುವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ)ಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಣಗುತ್ತಿದ್ದರು. ದೇಶದ ರೈತರಲ್ಲಿ8 ಪ್ರಮುಖ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿ ರೂಪಿತವಾದ (ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಭೂಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡುವ) ಅತಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರು ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕೃಷಿ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಷ್ಟಾನಗೊಳಿಸಿದರೂ ಇಂಥ ರೈತರನ್ನು ಅದು ಬಹುತರವಾದ ಅಪಾಯಗಳಿಗೆ ನೂಕಿತು. ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಬಲಿಪಶುಗಳಾದ ಬಹುತೇಕರಿಗೆ ಹಸಿರುಕ್ರಾಂತಿಯ ದಾಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲ ಸಾಧನವಾಬೇಕಿದ್ದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳೇ ಕೊರತೆಯಾಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ವರದಿಗಳು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ, ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾಹುತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಬಹುತೇಕರು (ಒಂದು ಹೆಕ್ಟರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುವ) ಅತಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರು9 ಮತ್ತು (ಒಂದರಿಂದ ಎರಡು ಹೆಕ್ಟರ್ ಉಳ್ಳ) ಸಣ್ಣ ರೈತರು, ನಂತರದಲ್ಲಿ (2ರಿಂದ4 ಹೆಕ್ಟರುಗಳುಳ್ಳ) ಅರೆಮಧ್ಯಮ ರೈತರು. ಅಂಥ ಬಲಹೀನ ಆರ್ಥಿಕ ಗುಂಪಿನ ವಾಸ್ತವವೆಂದರೆ, ಬಲಿಪಶುಗಳಾದವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗ10 ಇಲ್ಲವೆ ಕೆಳಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವರೆ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾಹುತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡವರಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಎರಡುಭಾಗ ವಾರಂಗಲ್ ನ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಯಾದವ, ಚಕಲಿ, ತೆಲಗ, ವಾಡ್ಲ, ಮಂಗಾಲಿ, ಪದ್ಮಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಲಂಬಡ (ನಾಗರಿಕ ವರದಿ 1998) ಜಾತಿಯವರು. ಅನಂತಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾಹುತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಬಹುತೇಕರಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯೇತರ ಜಾತಿಗಳಾದ ಸಾಲೆ, ಬೆಸ್ತಾ ಮತ್ತು ಉಪ್ಪಾರರಾಗಿದ್ದರೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡುವ ಜಾತಿಗಳಾದ ರೆಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ಬಳಿಗ ಸಮುದಾಯದವರೂ ಕೆಲವರಿದ್ದಾರೆ. ಅಮರಾವತಿ ಮತ್ತು ಯಾವತ್ಮಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ರೈತರು ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯೇತರ ಜಾತಿಗಳಾದ ತೆಲಿಸ್, ಬೆಲ್ದಾರ ಮತ್ತು ಬಂಜಾರ ಅಥವಾ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಸಮುದಾಯಗಳಾದ ಮಹಾರ್ ನವ-ಬುದ್ಧ, ಮಾತಂಗ, ಚಮ್ಮಾರ ಮತ್ತು ಧನಗಾರ್ (ಮೊಹಂತಿ 2005) ಜಾತಿಗಳವರೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆತ್ಮಾಹುತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ವಿದರ್ಭ ಮತ್ತು ಮರಾಠವಾಡ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಜಾತಿ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಹರಡಿರುವುದನ್ನು ಟಿಐಎಸ್ಎಸ್ ವರದಿ (2005) ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳು11 (ಒ.ಬಿ.ಸಿ ಶೇಕಡ 27) ಮತ್ತು ಇತರ ಪರಿಶಿಷ್ಟೇತರ ಜಾತಿ ಗುಂಪುಗಳವರು (ಶೇಕಡ 36) ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.
ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡದ ಜಾತಿ ಸಮುದಾಯಗಳ ಸದಸ್ಯರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿರುವ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮಹತ್ವ ಗಮನಿಸತಕ್ಕದ್ದಾಗಿದೆ. ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡದ ಜಾತಿ ಸಮುದಾಯಗಳ ಸದಸ್ಯರು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯೂರಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪ್ರಕರಣ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಗ್ರಾಮೀಣ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಹೊರದೂಡಿರುವುದೂ ಅಲ್ಲದೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ಕೃಷಿ ಒಂದಾಗಿರುವುದೂ ಸೇರಿ ಉಂಟಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉದ್ಯೋಗ ನಷ್ಟತೆ ಅಂಥ ಜೀವನಾವಶ್ಯಕ ತಂತ್ರೋಪಾಯಗಳನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ. ಇಂಥ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕರಕುಶಲ ಮತ್ತು ಗುಡಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಂಥ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವ ಜಾತಿಗುಂಪುಗಳಾದ ಕುಂಬಾರ, ಕಮ್ಮಾರ, ಬಡಿಗ, ಅಕ್ಕಸಾಲಿ, ಬುಟ್ಟಿ ಹೆಣೆಯುವ ಮೇದಾರ ಮತ್ತಿತರರ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಇಂತಹ ಗುಂಪುಗಳು ಕೃಷಿಕಾರ್ಮಿಕರಾಗುವ ಅಥವಾ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುವ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದರು. ಕೃಷಿಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಕರಕುಶಲ ವೃತ್ತಿ ಜಾತಿಗಳ ಸದಸ್ಯರು ಅಧಿಕ ನಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸದಿದ್ದರೂ ಕೃಷಿ ಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸತೊಡಗಿದರು. ದಿವಾಳಿ ಎಬ್ಬಿಸುವ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ವಿಮುಖರನ್ನಾಗಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ರೈತರ12 ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಹಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೆ, ಕೆಳಹಂತದ ಜಾತಿಸ್ತರದಿಂದ ಬಂದ ಕುಟುಂಬಗಳು ಸ್ತಗಿತ ಅಥವಾ ಬರಡು ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮೇಲೇರಿಬರುವ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಜೀವನಾವಶ್ಯಕತೆಗಳು, ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಉತ್ತಮ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನದ ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಈ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಒತ್ತಿಹೇಳಿವೆ. ಇಂಥ ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣ ರೈತರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಥವಾ ಉತ್ತಮಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕೇಂದ್ರಿತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯೇತರ ಬೆಳೆಗಳ ಬೇಸಾಯದಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದು ಪಲ್ಲಟ ಹೊಂದಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.
ಬಹಳಷ್ಟು ಕುಟುಂಬಗಳು ಪರಿಗಣಿಸಿದಂತೆ, ರೈತರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಲ ಬಾಧೆಯೆ ಆತ್ಮಾಹುತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡವರು ಖಿನ್ನತೆ ಅನುಭವಿಸಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದು ಅವರನ್ನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ13 ದೂಡಿತೆಂದು ಎಲ್ಲ ವರದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯಮಾಡಿದ್ದರೂ ಅಂಥ ಸಾಲಬಾಧೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಲ್ಲ. ರೈತರಿಗೆ ಒಟ್ಟು ಸಾಲ ಮತ್ತು ಕಂತಿನ ಸಾಲ ನೀಡುವ ಕೃಷಿ-ವ್ಯಾಪಾರಿ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳೆ ಸಾಂಸ್ಥಿಕೇತರ ಸಾಲದ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ನಗರ ಸಂಬಳ ಪಡೆವ ಸಂಬಂಧಿಕರೂ ಸ್ನೇಹಿತರೂ ಒಳಗೊಂಡು ಕೈಗಡ, ಸಾಲ ನೀಡುವ ಹಣದ ಹೊಸ ಲೇವಾದೇವಿಗಾರರು14 ಒದಗಿಸುವ ಕೃಷಿಯ ಸಾಲದಿಂದ ರೈತರ ಸಾಲದ ಹೊರೆ ದುಪ್ಪಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಬಡ್ಡಿದರ (ವಾರ್ಷಿಕ ಬಡ್ಡಿ ಶೇ. 24 ರಿಂದ 45 ರವರೆಗೆ) ಮಿತಿಮೀರಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಸಾಲಗಳು ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಸಾಲ ಪಾವತಿಸಲಾಗದ ಅಸಹಾಯಕತೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಪಹಾಸ್ಯ, ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಪಮಾನಗಳಿಗೆ ಗುರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹಲವು ವರದಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕರಣ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಅಂಥ ಅಪಮಾನ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಆಸ್ತಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಬೆದರಿಕೆ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಸದಸ್ಯರು ನಂತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಕೃಷಿ ತಿಳುವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ
ರೈತರಲ್ಲಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಮತ್ತು ಸಾಲ ದೊರೆಯುವಿಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಬೀಜಗಳ ನಂಬಲರ್ಹವಲ್ಲದ ಗುಣಮಟ್ಟದಂಥ ಸಾಲು ಸಾಲು ಕಷ್ಟಗಳ ನಡುವೆಯೂ ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಯಾವ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಪಡೆದಿರಬೇಕಾಗಿತ್ತೋ ಅಂಥ ಕೃಷಿ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ಸಮಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರಸ್ಯದ ಕೊರತೆ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಕೃಷಿ ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳಂಥ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂರಚನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮರುಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುವ ಮತ್ತು ಹರಡುವ ಅರಿವಿನ ವಿತರಣೆಯ ಭಂಡಾರದಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಕೃಷಿ ಮಾದರಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳು ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಹೊಸ ಕೃಷಿಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಮಾದರಿ ಹೈಬ್ರೀಡ್ ಬೀಜಗಳ ಬಳಕೆ, ಮತ್ತು ಅನುವಂಶೀಯವಾಗಿ ಸುಧಾರಿತವಾದ ತಳಿಬೀಜ15ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ಹೊಸ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಹೊರ ಊಡಿಕೆ, ಕೃಷಿ ತಿಳುವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಏನು ಎಂಬ ಗೊಂದಲ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಥ ಗೊಂದಲ ಸ್ಥಳೀಯಮೂಲ ಜ್ಞಾನಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಮತ್ತು 'ಆಧುನಿಕ' ಪದ್ಧತಿ(ಗುಪ್ತಾ, 1999)ಗಳೆರಡೂ ಸೇರಿದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಮಾದರಿಯಲ್ಲೂ ಮಹತ್ತರವಾದ ಪಲ್ಲಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿ ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಕೃಷಿ ವ್ಯಾಪಾರಗಾರರ ನಡುವಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ದೂರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತಾರಣಾ ಸೇವೆ ಅಂದರೆ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮುಂಚೂಣಿಯ ಒಲವುಗಳಿಂದಲೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೃಷಿಯ ಆಚರಣೆಗಳು ರೂಢಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ ಎಂದರ್ಥ. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ 'ಕೃಷಿ ಕೌಶಲ್ಯತೆ ವಿನಾಶ' ಹೆಚ್ಚಿಸಲೂ ಕಾರಣವಾಗುವ ಹೊಸ ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣದ ಬಗೆಗಳಾದ ಬೀಜಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಬಳಕೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಹೊರದೂಡುವಂತೆ ರೈತರ ನಡುವೆ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ(ಸ್ಟೋನ್ 2007:84).
ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಸಾರ ಅನುಸರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಕೃಷಿ ಮಾದರಿ ಉತ್ತೇಜನದ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ರೈತ ತರಬೇತಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎನ್.ಎಸ್.ಎಸ್.ಒ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಸಂಖ್ಯೆ 499 (2005)ರ ದತ್ತ ಮಾಹಿತಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳ ಗೈರುಹಾಜರಿ ಮತ್ತು ತಿಳುವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ ಬಹುಭಾಗದ ಜನರಿಗಿರುವ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಸಾರದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶೇಕಡ 8.4 ರೈತರು ಮಾತ್ರ ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ, ಶೇಕಡ 17ರಷ್ಟು ಇತರೆ ರೈತರಿಂದ ಮತ್ತು ಶೇಕಡ 13ರಷ್ಟು ಕೃಷಿ ಊಡಿಕೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಂದ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ವರದಿಗಳು (ನಾಗರಿಕ ವರದಿ 1998, ವಾಸವಿ 1999, ಮೊಹಂತಿ 2005), ರೈತರು ಹೊಸ ವಾಣಿಜ್ಯ ಊಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕೃಷಿ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಹಾಗೆ ಸೂಕ್ತ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿರದೆ ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕೂಡ ನಮೂದಿಸಿವೆ. ಕೀಟನಾಶಕಗಳಿಗೆ ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಸಾವುಂಟಾದ ಕುರಿತು ಟಾಸ್ಕಿಸ್ ಲಿಂಕ್ ನ ವರದಿ(2002) ಕೀಟನಾಶಕಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕ ಡಬ್ಬಗಳನ್ನು ಮನೆ ಬಳಕೆ ಹಾಗೂ ಅಡುಗೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಸುರಕ್ಷಿತ ರೀತಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೀಟನಾಶಕಗಳು ಆರೋಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಏರುಪೇರು ಉಂಟಾಗಲು ಮತ್ತು ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಲು ಕಾರಣವಾದುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಸೂಕ್ತ ಪ್ರಮಾಣದ ಕೀಟನಾಶಕ ಬಳಸುವಲ್ಲಿ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ಕೊರತೆಯಿಂದ ರೈತರು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಕೀಟನಾಶಕಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ ತಮ್ಮ ಜಮೀನುಗಳಿಗೆ ಸಿಂಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಾಲದ ಹೊರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿರಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಕೃಷಿ ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಬಲ ಹಸಿರುಕ್ರಾಂತಿ ಮಾದರಿ ಅನುಸರಣೆ, ಸಾಲು ಸಾಲು ಕಷ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ತಿಳುವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ- ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಅತಿಸಣ್ಣ ಕೃಷಿಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಅತಿಸಣ್ಣ ರೈತರ ಮೇಲೆ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಬೀರಿದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಾಲದ ಹೊರೆ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಂಬಲದ ಕೊರತೆ, ಭೂಮಿಯ ವರ್ಗಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಂಬದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಅವಶ್ಯಕ ಮೂಲಭೂತ ನೆರವು ಒದಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥತೆ- ಈ ಪ್ರಬಲ ಮಾದರಿಯೊಳಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪಯತ್ನಪಡುವರ ಗುರುತಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಬಂಡವಾಳ, ತಿಳುವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲವಿಲ್ಲದವರ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಜೀವನಾವಶ್ಯಕತೆಗಳು, ಹಣಕಾಸು ಚಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಪಡೆಯಲು ಉಳಿದಿರುವ ಏಕಮಾತ್ರ ದಾರಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದವರ ಪ್ರಕರಣವಾಗಿದೆ. ಇಂಥ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಜೊತೆಗೂಡಿದ ಕೃಷಿ ಜಗತ್ತಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರೈತನ ಸ್ಥಿತಿ ಆತ/ಆಕೆ ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ, ಒತ್ತಡಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರೆಗಳಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿವೆ. .
ಕೃಷಿಯ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ
ರೈತರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೆಡೆಗೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡುತ್ತಿರುವುದು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಧಾರ16 ಮರುರಚನೆಗೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಲಯ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಸ್ವರೂಪ ಆಧರಿತ ಕೃಷಿ ಮಾದರಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ಭೂಮಿಯ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತದರ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತವಾಗಿ ಗೊತ್ತುಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಇದರೊಂದಿಗೆ ಕೃಷಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಶ್ರೇಣೀಕೃತವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವೂ ಸ್ಥಾಪಿತವೂ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ನಾನು ಜಾತಿ-ವರ್ಗಗಳ ಭೇದ(ಭೂಹಿಡುವಳಿ ಗಾತ್ರ ವ್ಯತ್ಯಾಸ)ವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲ ರೈತರು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಿಸರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸರಿಹೊಂದುವಂತೆ ಕೃಷಿ ನಡೆಸಿದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ರೂಢಿಸಿದ ಕೃಷಿಯ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಂಥ ಕೃಷಿ ಮಾದರಿಗಳು ಕೂಡ ಜ್ಞಾನ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಸ್ವರೂಪಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಾದರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಹೊಂದಿವೆ. ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಹಾಗೆ, ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯವಲ್ಲದ, ವಾಣಿಜ್ಯವಲ್ಲದ ಆ ಸಂದರ್ಭದ ಕೃಷಿ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಳಗದವರು, ಜೊತೆ ಕೆಲಸಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಕರನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಕೃಷಿಯ ತಿಳುವಳಿಕೆಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. (ಬೋಯೆಮ್ 2003).
ಹಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು17 ವಿಸ್ತರಿಸಿದಂತೆ, ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ರೂಪದ ಕೃಷಿ ಅನುಸರಣೆಯ ತರುವಾಯ ಪೋಷಕ-ಗ್ರಾಹಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಡಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆ ನಾಶವಾದಾಗ ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ನೆಲೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂರಚನೆ ಆಧಾರಿತ ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬನೆ ಅವಸಾನವಾದಂತೆ, ಬಾಹ್ಯ ಸಂರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರೂಪಗಳ ಬೆಂಬಲ ಚೆದುರಿಹೋದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವ, ಕೆಳಶ್ರೇಣಿಯ ಜಾತಿಗುಂಪುಗಳು ವಿಮೋಚನೆಗೊಂಡವು. ಅಲ್ಲದೆ ಜಾತಿ ನಿಗದಿತ ದಾಸ್ಯಮನೋಭಾವದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಸಾಲ ಒದಗಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಶಕ್ತರನ್ನಾಗಿಸಿತು. ಆದರೂ ನೈತಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಒದಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು ಪ್ರಭುತ್ವ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ (ಅರೋರ್ 2004, ವಾಸವಿ 1999). ಬಡವರಿಗೆ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡಬಯಸುವ ಬಹುತೇಕ ಸರಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಆಹಾರಧಾನ್ಯವಾಗಲೀ ವಸತಿಯಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಉದ್ಯೋಗ ಕೂಡ ಕಮಿಶನ್ನು, ಲಂಚ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪುವ ಮೂಲ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಅದಲು ಬದಲು ಮಾಡುವಂಥ ಬಾಡಿಗೆ ಪಡೆಯುವ ನಡವಳಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ದೇವ್(2004) ಮತ್ತು ಶರ್ಮ(2004) ಅವರು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಜೋಧ್ಕಾ ಮುಂದುವರಿದು ಗಮನಸೆಳೆದಿರುವಂತೆ ಪಾರಂಪರಿಕ' ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯಲ್ಲದೆ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಟೆಯ ಸಂರಚನೆಗಳು (2005-22) ಹಾಗೂ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ ರೈತ ಗುಂಪುಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಮೇಲ್ಜಾತಿಗಳ ಪೂರ್ವಗ್ರಹ, ಕೆಳಶ್ರೇಣಿಯ ಹೊಸ ರೈತರ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೃಷಿಯ ತಿಳುವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಹೊಸ ಬಗೆಯ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರೆ, ಆ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಉದ್ಯೋಗದಂತೆ ಕೃಷಿ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡವರಿಗೆ ಎದುರಾಗುವ ಅಪಾಯಗಳು ದುಪ್ಪಟ್ಟಾಗಿವೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಯಾವತ್ವಾಲ್ ಮತ್ತು ಅಮರಾವತಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಂದ ಮೊಹಂತಿ (2005) ಎತ್ತಿತೋರಿಸುವಂತೆ, ಕೃಷಿಗೆ ಹೊಸ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದ ಕೆಳಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಅತಿಸಣ್ಣ ರೈತರು ಭೂಒಡೆತನ ಹೊಂದಿದ ಪ್ರಬಲ ಜಾತಿಯವರ ಹಗೆತನವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೇಲ್ಜಾತಿಯವರು ಹೊಸ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದವರೊಂದಿಗೆ ಕೃಷಿ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕೃಷಿಕರ ನಡುವೆ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನೂ ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮೊಳಗಿನ ಈ ಪೈಪೋಟಿ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಗಳಿಸಿದ ಹೊಸ ಬಗೆಯ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೊರತೆ ಹಾನಿಕಾರಕ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ರೈತರು ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕ ಬಳಸುವ ವಿವರಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ತೀವ್ರ ಪರಿಣಾಮ ಎದುರಿಸುವ ಬಗೆ ಅರಿಯದಿರುವುದು ಇದರ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ (ರೈತರ ಪರಿಣತರ ಆಯೋಗ ವರದಿ 2002, ಮೊಹಂತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರಾಫ್ 2004, ಸ್ಟೋನ್ 2007).
ಕೃಷಿಯ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಸೇರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಯಾಮವೆಂದರೆ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬಗಳು ಒಡೆದು ಸಣ್ಣಕುಟುಂಬಗಳಾದುದು. ಅಂಥ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಯಜಮಾನ ಬಹುತೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ತೃಪ್ತಿದಾಯಕ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡಬಯಸಿ ಎಲ್ಲ ಕಷ್ಟದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ಸಾಲಗಳಿಂದ ಎದುರಾಗುವ ಕಷ್ಟಗಳು, ಹೊಸ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಮಾರಾಟದ ಉತ್ತಮ ಬೆಲೆ ಖಾತರಿ ಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನ ಮೇಲೆ ಕಷ್ಟದ ಹೊರೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಅನೇಕ ವರದಿಗಳು ಎತ್ತಿತೋರಿಸಿವೆ. ಮನೆಯ ಯಜಮಾನರಾದ ಯುವಕರು ತಮ್ಮದೆ ಸ್ವಂತ ಆರ್ಥಿಕ ತಂತ್ರೋಪಾಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಬೆಂಬಲ ಅಥವಾ ಯಾವ ಬೆಂಬಲವಿಲ್ಲದೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೇ ವಿಭಜನಗೊಂಡ ಕುಟುಂಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುಚಿತವಾಗಿ ಹೇರಿದ ದೊಡ್ಡ ಹೊರೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅಧಿಕ ಸಾಲ, ಬೆಳೆನಷ್ಟ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ನಷ್ಟದೆದುರು ಅವರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ರೈತರನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಅಗಲಿಸುವಿಕೆ, ಅರಿವು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಷ್ಟಪಡಿಸುವಿಕೆ, ಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಮರ್ಪಕ ಬೆಂಬಲವಿಲ್ಲದ ರೈತರು ಹೊತ್ತ ಅಪಾಯಗಳ ಗುರುತರ ಹೊರೆ, ಕುಟುಂಬದ ಯಜಮಾನರು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಹೊತ್ತಿರುವ ಕಷ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಳಶ್ರೇಣಿ ಸಮುದಾಯದ ಹೊಸರೈತರ ದುಪ್ಪಟ್ಟು ಹೊರೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕೃಷಿಯ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ18ಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಕೃಷಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನೆಲೆಯನ್ನು ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರೈತನ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ಪರ್ಧಾಳುವನ್ನಾಗಿಸುವುದು ಕೃಷಿಯ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣವಾಗಿದೆ.
ಪಶ್ಚಿಮ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬೆಕ್ ಮತ್ತು ಬೆಕ್-ಜೆನರ್ಷಿಯಂ ಏನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರೊ ಅದು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಗತವಾಗಿದ್ದು ನೀವೇ ನಿಮ್ಮ ಜೀವನ ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೀಗ ಒತ್ತು ಬಿದ್ದಿದೆ. ಅಂತಹದೊಂದು ಜೀವನ 'ಯಾವಾಗಲೂ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜೀವನ, ಬಿಗುವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜೀವನ, ಅಪಾಯ ಶಾಶ್ವತವಾದ (ಭಾಗಶಃ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟ, ಭಾಗಶಃ ತೆರೆದಿಟ್ಟ) ಸ್ಥಿತಿಯ ಜೀವನವಾಗಿದೆ' (2001:3). ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದಂತೆ ನೀವೇ ನಿಮ್ಮ ಜೀವನ ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಲ 'ವಿಫಲ ಜೀವನ'ವಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೈತರ ನವೀನ ಕೃಷಿ ಜಗತ್ತು (ಅಸ್ಥಿರವಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನದಲ್ಲಿ ಏರುಪೇರು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಹೊಸ ಬಗೆಯ ದುಬಾರಿ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯೀಕೃತ ಊಡಿಕೆಗಳಿಂದ, ಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಮರ್ಪಕ ಬೆಂಬಲವಿಲ್ಲದೆ) ಸನಿಹದಲ್ಲಿರುವ ಈ ವಿಫಲತೆ ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಪಾಯವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ರೈತರು ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾದ ಮನೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡರೂ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ಬದಲಾಗುವ ಮತ್ತು ನಂಬಲರ್ಹವಲ್ಲದ ಹವಾಮಾನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಲ್ಲದ ಬೀಜಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳು, ಅಲ್ಲದೆ ಖಾತರಿಯಿಲ್ಲದ, ಪರೀಕ್ಷಿಸದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿರುವ ಹೊಸ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳ ತೊಡಗುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಅಪಾಯವನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಬಹುಪಾಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸರ್ವನಾಶಗೊಳಿಸುವಂಥ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರೈತ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಹೊರಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗುವುದು ಇದರ ಗುರುತರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾಲದ ಹೊರೆ ಅಥವಾ ಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾದಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಬೆಳೆ ನಷ್ಟವೆಂಬುದು ಆಳದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ನಾಶವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಿಪಶುಗಳಾದವರ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಇದನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದೆ. ಅತಿಸಣ್ಣ ಭೂಹಿಡುವಳಿ ಹೊಂದಿದ ರೈತರು ಬೋರ್ ವೆಲ್ ಹಾಕಿಸಲು, ಪಂಪ್ಸೆಟ್ ಖರೀದಿಸಲು ಅಥವಾ ಬೀಜ, ಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕ ಖರೀದಿಸಲು- ಹೀಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದಕ್ಕೆ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಬಡ್ಡಿದರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡಮೊತ್ತದ ಸಾಲ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೀಟಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ರೋಗಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಬೆಳೆಗಳ ನಷ್ಟ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಫಲದಾಯಕ ಬೆಲೆಗಳ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಸಾಲ ಮರುಪಾವತಿಸಲಾಗದ ಅಸಮರ್ಥತೆ ಅವರ ಹತಾಶೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಲ ಮರುಪಾವತಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮುಂದೆ ನಡೆದ ಅವಮಾನ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಹನೆ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು, ನಂತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅಂಥ ದಾರುಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ವಿವಿಧ ವರದಿಗಳು ಒದಗಿಸುತ್ತ್ತವೆ. ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ಜಾಟ್ಸಿಂಗ್ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಬಾಲವಿಂದರ್ ಸಿಂಗ್ ತನ್ನ 3-50 ಎಕರೆ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಕೊಳವೆ ಬಾವಿ ಕೊರೆಸಿ ಪಂಪ್ಸೆಟ್ ಅಳವಡಿಸಲು19 ಕೃಷಿ ಕಮೀಷನ್ ಏಜೆಂಟರಿಂದ ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಯೊಬ್ಬರಿಂದ ಹೇಗೆ ಹಣವನ್ನು ಸಾಲವಾಗಿ ಪಡೆದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಅಯ್ಯರ್ ಮತ್ತು ಮಾಣಿಕ್ (2000) ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಲೆಗಳು ಪ್ರತಿಫಲದಾಯಕವಾಗದೆ ಆತ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಲ ಮರುಪಾವತಿ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾದದ್ದು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮುಂದೆ ಅವಮಾನಕ್ಕೀಡಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಆತಂಕ ಮತ್ತು ಚಡಪಡಿಕೆಯ ಕೆಲಕಾಲದ ನಂತರ ಆತ ಕೀಟನಾಶಕ ಕುಡಿದು ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಂಡ ಇಳಿಸುವ ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ಕಸುಬನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟು ಕೃಷಿ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಮಧ್ಯ ವಯಸ್ಕ ರೈತನ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ನಾನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದೇನೆ. 2003ರ ಬರಗಾಲದಿಂದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕುಸಿತ ಉಂಟಾಗಿ ಅವನ ಜಮೀನು ಬಂಜರು ನೆಲವಾಗಿ ಹೊಯಿತು. ತನ್ನ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಬಾವಿ ತೋಡಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಸಾಲ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಬೆಳೆಯಿತು. ಸಾಲಗಾರರು ಅವನ ಹಳ್ಳಿಮನೆಗೆ ಆಗಾಗ ಬಂದು ಸಾಲ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ಜರೆಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದೆ ತನ್ನ ಹೊಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಮರಕ್ಕೆ ನೇಣು ಹಾಕಿಕೊಂಡನು20.
ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿತ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಜಾಲಗಳಿಂದ ನಡೆಯುವ 'ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ' (ರಿರ್ಚಡ್ಸ್ 1993)ಯಾಗಲೀ ಅಥವಾ ರೈತರು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ, ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆ ನಡೆಸುವ21 'ತಂತ್ರೋಪಾಯಗಳ ಯೋಜಿತ ಜಾಲ' (ಬ್ಯಾಟರ್ಬರಿ 1996 ಪಾಸಿಮ್)ವಾಗಲೀ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಟಗಾರನ ಹಾಗೆ ರೈತರು ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಸಾಲವನ್ನೂ ಪಡೆಯಬೇಕು, ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಊಡಿಕೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು, ಈ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಬೇರುಬಿಟ್ಟಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಪಾಯದ ಭಾರವನ್ನು ಅವರು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಹೊರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಲಯದ ಸಹವರ್ತಿ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಕೃಷಿಯ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಗ್ರಾಹಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿತ ಜೀವನ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂಥ ಹೊಸ ಬೇಡಿಕೆ ಒಳಗೊಂಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಹುಟ್ಟು, ಸಾವು, ಋತುಮತಿ, ಮದುವೆ ಮುಂತಾದ ಜೀವನ ಚಕ್ರದ ಆಚರಣೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದ ವ್ಯಾಪಾರೀಕರಣ ರೈತನೊಬ್ಬನ ಮೇಲೆ ಬಹುಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹೊರೆಗಳನ್ನು ಹೇರುತ್ತದೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಕರಣಗಳ ವರದಿಗಳಿಂದ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದಂತೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬಗೆಯ ಸಾಮೂಹಿಕ ರೂಢಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳು ಪಾಲಿಸುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊರೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಹೊಸ ಆರ್ಥಿಕ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಅಪಾಯಗಳಂಥ ದುಪ್ಪಟ್ಟು ಹೊರೆಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಂಥ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಉಪಭೋಗವಾದವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತೀಕರಣ22ದ ವ್ಯಾಪಕ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಬಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕಾಚರಣೆಗಳನ್ನೆ ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಿದ ಜೀವನ ಶೈಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿವೆ. ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ 'ಜೀವನ ನಡೆವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ ಮತ್ತು ಜೀವನ ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತ್ವೀಕರಣ' (1996:191) ಇರುವೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಈ ವೈರುಧ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಬರ್ಕಿಂಗ್ ರ ಅವಲೋಕನ ಇಲ್ಲಿ ಅನುರಣಿಸುತ್ತ್ತದೆ. ಪರಂಪರೆಯ ತೀವ್ರತೆಯೊಳಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಆಧುನೀಕರಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡ ವಿಶಾಲ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬ ಆರ್ಥಿಕ ಮಟ್ಟದ ಅಪಾಯ ಮತ್ತು ಏಕಾಂಗಿತನದ ಎರಡೂ ಜಗತ್ತುಗಳ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆತ/ಆಕೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು, ಇನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಒತ್ತಡಗಳಿಗೆ ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಪಾಲುಗೊಳ್ಳಬೇಕು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಪವಾದಕ್ಕೆ ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಂತಿರಬೇಕು. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಹೊರದಾರಿ ತೋರುವುದು ಇಂಥ ತೀವ್ರ ಒತ್ತಡದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.
ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಉಪೇಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಿತಿ
ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ರೈತಾಪಿ ಸಮಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭಿಕ ಗುರುತಾಗಿ ಆವರಿಸಿರುವ ರೈತರ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರೈತರು ಅಭದ್ರ ವಿಷಯಗಳಾಗಿಯೆ ಉಳಿದಿದ್ದು, ಅವರ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳನ್ನು ಚುನಾವಣೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗುರುತಿಸಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ರೈತಾಪಿ ಮತ್ತು ಉಪೇಕ್ಷಿತ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ 1991ರ ನಂತರದ ಅವಧಿ23 ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. 'ಆರ್ಥಿಕ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿರುವ ರೈತರು' ಅಥವಾ 'ಭಾರತದ ಅಣುರೂಪವಾಗಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳು' ಎಂದು ಇನ್ನೂ ಬಾಯುಪಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ 'ಸಾಕಾರ' ಮತ್ತು 'ಕೃಷಿ ಪ್ರಗತಿಯ ಯಂತ್ರ' (ಲುಡೆನ್ 1992:273) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ ದೇಶದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂವೇದನೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆ24ಯಲ್ಲಿ ರೈತರು ಈಗ ಪಡೆದಿರುವ ಕನಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನದಿಂದಾಗಿ ಮರುಕೊಳಿಸುವ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಪಡೆದಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಮಗ್ರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರಗಳು ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿವೆ.
ರೈತರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳು; ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮರುಹಂಚಿಕೆ, ಮೂಲಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ವಸತಿ, ಪ್ರತಿಫಲದಾಯಕ ಬೆಲೆಗಳು ಒದಗಿಸುವ ನೀತಿಗಳು, ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಬೆಂಬಲ - ಇವು ಯೋಜನೆ ಅಥವಾ ಆಯವ್ಯಯ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರದೆ ಬಡತನದ ರೇಖೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರಿತವಾಗಿದೆ (ಹ್ಯಾರಿಸ್-ವೈಟ್ 2004). ಅಂಥ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯತೆ ಕೆಲವು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಘಟಿಸಿದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ಹತಾಶರಾದ ಹಳ್ಳಿಗರು ಇಡೀ ಗ್ರಾಮವನ್ನೇ ಮಾರಾಟಕ್ಕಿಡುವ ಅತಿರೇಕಕ್ಕೆ ಹೋದಂಥ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಮೂತ್ರಪಿಂಡಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ 'ಮಾನವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ' ನಡೆಸಲು ಆಮಂತ್ರಿಸಿದಂಥ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ(ಶರ್ಮಾ 2006:1). ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳ ಕಾನೂನು ಸಮ್ಮತಿ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಈಗ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿರುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ನಂದಿಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಸಿಂಗೂರ್25ನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಲು ಗ್ರಾಮೀಣಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡಾಗ ಅಥವಾ ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕೀರಣದ ಎರಡನೆಯ ಅಲೆಯೆಂದು ಶೈಲೀಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕೃಷಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಕೆಲವು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಗಿ ಬಂದಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ರೈತರು ಈಗ 'ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಉಪೇಕ್ಷಿತ' ಸ್ಥಿತಿಯೊಂದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ವಾಕ್ವೆಂಟ್(1996: 116) ಸಮಾಜದ ದೊಡ್ಡ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಗುಂಪೊಂದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಳಿಸಿದ ಹಾಗೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಭುತ್ವ ಹಾಗೂ ಮುಂಚೂಣಿ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಪರ್ಧಾಳುಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದ ಹಾಗೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ.
ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಲವು ಸರಕಾರಗಳು ಈ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ರೈತರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಗುರುತಾಗಿ ಅಥವಾ ಅವರ ಅವಲಂಬನೆಯ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿವೆ. ಅಂಥದೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರಕಾರದ ಆಧಾರ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ತಜ್ಞರ ಕಮಿಟಿಗೆ ದೊರೆತರೂ ಅದು ರೈತರೊಳಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನಷ್ಟೆ ತನಿಖೆ ಮಾಡದೆ ರೈತರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ತುಂಬುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಅಥವಾ ಗುರುತಿಸುವ ಮತ್ತು ಶಿಫಾರಸ್ಸು ಮಾಡುವ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು (2002:2) ಎಂದು ಕೂಡ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದೆ. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರಕಾರ ವಿದರ್ಭ ಪ್ರದೇಶದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನೆರವು ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಸತಿ ಕೇಂದ್ರ26 ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಜನಪ್ರಿಯ 'ಅಪ್ಪಿಕೊ ಗುರು' ಅಮೃತಾನಂದಮಯಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮ ನಾಯಕರ ಸಹಾಯ ಬಯಸಿದೆ. ಅಂಥ ತಂತ್ರೋಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವಾಗ್ವಾದಗಳು ವಿತರಣೆ, ಸುಸ್ಥಿರ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಹಜ ನ್ಯಾಯಕ್ಕಿಂತ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕತೆಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡುವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಾನೂನುಸಮ್ಮತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕೇಂದ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶಾಸನ ಬದ್ಧತೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ವಿಫಲತೆಯನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅತಿಸಣ್ಣ ರೈತರು27 ಒಂದುಗೂಡುವ ವಿರುದ್ಧವೂ ಇವೆ.
ಕೃಷಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಭುತ್ವ28ದ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನತೆಯೊಂದಿಗೆ ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಕಾಣದಾಗಿರುವಿಕೆಯೂ ಸಂಯೋಗಗೊಂಡಿದೆ. ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಗುರುತ್ವ, ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಮುಖ್ಯ ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳ ನಿರಂತರ ಸುದ್ದಿ ಮತ್ತು ವಿವರ ಒದಗಿಸಲು ನಾಚಿ ದೂರ ಹೋಗ ಬಯಸುತ್ತವೆ. 2006ರ ಏಪ್ರಿಲ್ ನಲ್ಲಿ ವಿದರ್ಭ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ಪರಮಾವಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡುವ ಬದಲು ಮುಂಬೈಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಲ್ಯಾಕ್ಮೆ ಪ್ಯಾಶನ್ ವೀಕ್ ಗೆ ಹಾಜರಾಗಲು ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದರೆಂದು ವಿಮರ್ಶಕರೊಬ್ಬರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ (ಅರವಿಂದ 2006). ಹೊಸ ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಹಾಗೆ ಭಾರತ ಆಚರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಮಾರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಸುಂದರ ಹುಡುಗಿಯರ ಮೆರವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪ್ರವಾಹದ ವರದಿಯನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಮುಖ್ಯವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಸುತ್ತ ರೈತರು ಸಂಘಟಿತರಾಗಲು ವಿಫಲರಾಗಿರುವುದು ಅಥವಾ ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಉಳಿಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸಬಲ್ಲ ಬೇಡಿಕೆ ಮುಂದಿಟ್ಟು ತಕ್ಕ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿರುವುದು ರೈತರೊಳಗಿರುವ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘಟನೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ರೈತಸಂಘ, ಶೇತ್ಕಾರಿ ಸಂಘಟಣೆ ಅಥವಾ ಭಾರತೀಯ ರೈತ ಸಂಘ (ಗಿಲ್ 2004: ಮ್ಯಾಡ್ ಸೆನ್ 2001: ಸೂರಿ 2006)ಗಳಂಥ ಜನಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಪಡೆದಿರುವ ರೈತ ಚಳುವಳಿಗಳಿಗೂ ಅಂಥ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕೃಷಿ ನೀತಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಬದಲಾವಣೆ ಮುಂದಿಡಲು ಮತ್ತು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ.
ಬಹಳಷ್ಟು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಘಟನೆ ಪ್ರಬಲ ಜಾತಿ ಅಥವಾ ಶ್ರೀಮಂತ ರೈತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಅದು ರೈತರ ಭಿನ್ನ ಜಾತಿ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ರೈತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ಕಮ್ಯುನಿಷ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿ (ಮಾರ್ಕ್ಸಿಷ್ಟ್) ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ ಅಖಿಲಭಾರತ ಕಿಸಾನ್ ಸಭಾ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಮಾವೇಶಗಳ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದರೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಥ ಪಕ್ಷಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಸಾಕಷ್ಟು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಸ್ (1995) ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿದ ಹಾಗೆ, ರೈತರ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವ ಅಥವಾ ಸರಿಪಡಿಸುವ ಎಡಪಂಥೀಯ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು, ರೈತರಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹವಾದ ವರ್ಗ ಗುರುತುಗಳಿಗಾಗಿ ಟೀಕಿಸುವ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅವರನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಿಸಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಮೂಲಕ ರೈತರು ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವು ಗಮನಿಸದೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ.
ಇಂಥ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಜೀವನೋಪಾಯವಾಗಿ, ಜೀವನದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಕೈಗೊಂಡ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮನಿರಸನವಾಗಿರುವುದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ. ಜೀವನದೊಂದು ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ರೈತರು ಪರಸ್ಪರ ಒಂದಾಗಿ ಬೆಸೆದಿರುವ ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೂ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಅನೇಕರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೃಷಿಯಿಂದ ಹೊರತಾದಂಥ ಪರ್ಯಾಯ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಅರಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆೆ (ಗುಪ್ತಾ2004). ಬಹುತೇಕ ಕೃಷಿಯ ಲಾಭದಾಯಕವಲ್ಲದ ನೆಲೆ ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಫಲತೆ, ಮತ್ತು ಹತಾಶೆ ಮೂಡಿಸಿದ ದಟ್ಟಭಾವ ಇವೆರಡಕ್ಕೂ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಕಸುಬುಗಳ ಹೊರಗಿರಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯತೆ ಸಂಪರ್ಕವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಈ ಕೃತ್ಯ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದ್ದು, ಇತರರನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವ ಮೂಲಕವೋ ತಮ್ಮ ನಿರಾಶೆ ಮತ್ತು ಹತಾಶೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಕೃತ್ಯವೆಂದೋ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮನಿರಸನಗೊಂಡವರ ಅಕಾರಾದಿಯಲ್ಲಿವೆ.
ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಮಹತ್ವ
ರೈತರ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮಾತ್ರವಾಗಿರದೆ ಉಪೇಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದುರಂತ ಸಂಭವಿಸಲು ಇರುವ ಕಾರಣಗಳಂಥ ಬಹುಬಗೆಯ ಅಪಾಯಗಳಿಂದ ಈಗ ಸಂಯೋಜನೆಗೊಂಡಿರುವ ಪಟ್ಟಭದ್ರ ಕೃಷಿಯ ಸಂರಚನೆಯೇ ದುಷ್ಟತನದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಬೇರುಬಿಟ್ಟಿರುವ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮರು ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೂಲಾಧಾರವಾದ ಕೃಷಿ ಈಗ ಆಧುನಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ, ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಪ್ರವೇಶ, ಮಾರುಕಟ್ಟೀಕರಣ, ಅನ್ಯ ಜ್ಞಾನಗಳನ್ನೂ ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ತರುತ್ತಿದೆ. ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಉಪೇಕ್ಷಿತರಾದವರಿಗೆ ಹೊಸ ಕೃಷಿಯ ಆಧುನಿಕ ದಾಳಗಳು ಹೊಸ ಅಪಾಯಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಆರ್ಥಿಕ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳು ಅವನ ಅಥವಾ ಅವಳ ಸಮಾಜದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನೇಯ್ಗೆಯೊಳಗೆ ಬೇರುಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದಿರುವುದರಿಂದ ಅದರ ಕಟ್ಟಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವದ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಗುಂಪಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ತರ್ಕಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಪರಿಣಾಮವೇನೆಂದರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅವನ ಅಥವಾ ಅವಳ ಸ್ವಂತ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಯೋಜನ ಒದಗಿಸುವ ಹೊಸ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆದ್ಯತೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲುಗೊಳ್ಳಲು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಕ ಒತ್ತಡ ಅವರನ್ನು ಬಲವಂತ ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
ಜಾನ್ ಬರ್ಗರ್ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಟ ಕೃತಿ ಪಿಗ್ ಅರ್ತ್ ನ ಮೂಲ ಪರಿಚಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ರೈತ ಸಮುದಾಯದ ವಿನಾಶ ಕುರಿತು ಹರಿತವಾದ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಅವನ(ರೈತನ) ಜೀವನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವನ ಶೋಷಣೆಯ ಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಅವನ ಹತಾಶೆಯ ನರಳುವಿಕೆ ಇರಬಹುದು; ಆದರೆ ಬದುಕುಳಿಯುವ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿಖರಗೊಳಿಸುವ, ತಾನು ಬಲ್ಲ ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಅರ್ಥ ನೀಡುವ ಶಕ್ತಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಆಲೋಚಿಸಲಾರದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ(1979/1992:ಥಥ) ಎಂದು ಎತ್ತಿ ತೋರಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದ ರೈತರ ಬಹುಪಾಲು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು, ಅವರು ತಿಳಿದ 'ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಅರ್ಥ ನೀಡುವ ಶಕ್ತಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿರುವುದು' ಎಂದೇ ನಿಖರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅತಿಸಣ್ಣ ರೈತರ ನಡುವೆ ಪೂರ್ವ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಕೊರತೆ, ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸದ್ಯದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ತೀವ್ರ ಕಟ್ಟುಪಾಡಿಲ್ಲದಂಥ ನಿಜವಾದ ಡರ್ಕ್ ಮೈನ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಬಲಿಪಶುಗಳಾದವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನ ಕೊನೆಗೊಳಿಸಲು ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಸೇವನೆಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವತಹ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಹೊಸ ಊಡಿಕೆಗಳು ವಿನಾಶದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸಂಪಾದಿಸುವ ಏಕೈಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಕುಟುಂಬದ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ನನ್ನ ಬಳಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡ ಹಾಗೆ ಕೃಷಿ ನಮ್ಮ ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಉರುಲಾಗಿದೆ.
ತಮ್ಮ ಅನಾಮಿಕ ಕುಟುಂಬದೊಳಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಡೆಯುವ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ವರೆಗೆ, ಪ್ರತಿಫಲದಾಯಕ ಬೆಲೆ ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲ ಬೇಡಿ ಸರಕಾರವನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳ ಬದಲಾಗುವ ಸ್ವರೂಪಗಳು ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಹೊಸ ತಿರುವು ನೀಡುವ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿವೆ. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳ ಅಳವಡಿಕೆ ಹತಾಶೆಯ ಕೊನೆಯ ಕೃತ್ಯದ ಹಾಗೆ ರಾಜಕೀಯ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತವೆ. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೃತ್ಯಗಳಾಗಿ ಸಾಂಕ್ರಮಿಕ ಪ್ರಮಾಣ ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಉಪೇಕ್ಷಿತ ರೈತರ ತೀವ್ರ ಖಿನ್ನತೆಯ ಕಡೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಬಯಸುತ್ತವೆ. ಇಂಥ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮುಂದುವರಿದಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಒಂದು ಕೃಷಿಯೋತ್ತರ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು 'ಬೃಹತ್ ರೂಪಾಂತರ'ದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಮತ್ತು ವಿಳಾಸವಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಬಹುಶಹ ಎರಿಕ್ ಹೋಬ್ ಸ್ಟಾನ್ (1994) ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆ ರೈತರ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುವಿಕೆ ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯ ಅವಸಾನ ತನ್ನ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಭಾರತವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಸಮರ್ಥಿಸಲಾಗದ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮಾದರಿಯೊಂದು ಬೇರುಬಿಟ್ಟಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳು ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವತಹ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುತ್ವ ಸಂಬಂಧ ಪಡದ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ದೂರ ಉಳಿದಿದೆ. ನಗರ ಪರಿವರ್ತನೆಯೆಡೆಗೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುವಾಗ ರಾಷ್ಟ್ರ ಬಹುಶಹ ಉಪೇಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿತ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಕೂಲಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರೈತರು ಗೌರವ ಪಡೆಯದವರೂ ನೆನಪಿಗೆ ಬಾರದವರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ.
ಆಕರ ಗ್ರಂಥಗಳು
ಅರವಿಂದ, 2006 ಇನ್ ಇಂಡಿಯನ್ ರಿಚೆಸ್ಟ್ ಸ್ಟೇಟ್, ಸುಸೈಡ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಟಾರ್ವೇಶನ್ ಸ್ಟಾಲ್ಕ್ದ ಕಂಟ್ಟಿ ಸ್ಕೊಡ್, ಪೀಪಲ್ಸ್, ಮಾಚ್ ಸಂಪುಟ 7 (5)
ಅರೋರ ಜಿ.ಎಸ್ 2004 'ಕೋರ್ ಇಶ್ಯೂಸ್ ಇನ್ ಅಗ್ರೇರಿಯನ್ ಎಕನಾಮಿ ಅಂಡ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಕನರ್ಾಟಕ' ಇನ್ ಆರ್ ಚಾಮಗಾರ್ಟನರ್ ಆರ್ ಹೋಗಾರ್, ಇನ್ಸರ್ಚ ಆಫ್ ಸಸ್ಟ್ಯೆನಬಲ್ ಲಿವ್ಲಿಹುಡ್ ಸಿಸ್ಟಮ್: ಮ್ಯಾನೇಜಿಂಗ್ ದಿಸೋರ್ಸಸ್ ಅಂಡ್ ಚೇಂಜ್, ನೈಡೆಲ್ಲಿ, ಸೇಜ್ ಪಬ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್.
ಬ್ಯಾಟರ್ ಬುರಿ ಎಸ್.ಪಿ.ಪಿ. 1996 ಪ್ಲಾನರ್ಸ್ ಆರ್ ಪರ್ಪಾರ್ಮರ್ಸ್? ಎಫ್ಲೆಕ್ಷನ್ಸ್ ಆನ್ ಇಂಡೋಜೀನಿಯಸ್ ಪ್ರೊ ಲ್ಯಾಡ್ ಪಾಮರ್ಿಂಗ್ ಇನ್ ನಾರ್ತರನ್ ಬುಕರ್ಿನ್ ಪ್ಯಾಸೊ, ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್ ಅಂಡ್ ಹ್ಯೂಮಾನ್ ವ್ಯಾಲ್ಯೂಸ್, ಸಂಪುಟ 13 (3)
ಬೀಕ್ ಅಲ್ರಿಚ್ ಅಂಡ್ ಎಲಜಿಬತ್ ಬೀಕ್-ಜೆರನಿಷಿಮ್ 2001 ಇಂಡಿವಿಜುವಲೈಜೇಷನ್: ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಶನ್ಲೈಜೇಶನ್, ಇಂಡಿವಿಜುವಲಿಜಂ ಅಂಡ್ ಇಟ್ಸ್ ಸೋಷಿಯಲ್ ಅಂಡ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಕಾನ್ಸೆಕ್ವೆನ್ಸ್, ಲಂಡನ್, ಸೇಜ್.
ಬಳ್ಳಾ ಜಿ.ಎಸ್. 2007, ಚೇಂಜಿಂಗ್ ಅಗ್ರೇರಿಮಾನ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ: 1953-54 ರಿಂದ 2003-ಇನ್ಕ್ರೀಜಿಂಗ್ ಮಾಜರ್ಿನಲೈಜೇಶನ್, ಪಿ.ಎ.ಎಸ್. ಎಸ್.ಪಿ ಕ್ವಾರ್ಟರಲಿ, ಸಂ 25 (4)
ಬರ್ಜರ ಜಾನ್, 1979/1992 ಪಿಗ್ ಅತರ್್, ನ್ಯೂಯಾಕರ್್ ವಿಂಟಗೆ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್
ಬಕರ್ಿಂಗ್ ಹೆಲ್ಮತ್ 1996 ಸಾಲಿಡಕಿ ಇಂಡಿವಿಜುವಲಿಜಂ; ದಮಾರಲ್ ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಆಫ್ ಕಲ್ಚರಲ್ ಮಾರ್ಡನೈಜೇಷನ್, ಇನ್ ಲೇಟ್ ಮಾರ್ಡನಟಿ; ಇನ್ ಸ್ಕಾಟ್ ಲ್ಯಾಷ್ ಅಂಡ್ ಬ್ರೋನಿಷ್ಲಾ ಸ್ಜೆರ್ಸ್ಜಿಂಗ್ಸ್ಕಿ, ರಿಸ್ಕ್ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟ್ ಅಂಡ್ ಮಾಡನರ್ಿಟಿ; ಟುವಡರ್್ ನ್ಯೂ ವಿಕಲಾಜಿ, ಲಂಡನ್; ಸೇಜ್
ಬೋಹೆಮ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, 2003, ದಸೋಷಿಯತ್ ಲೈಪ್ ಆಪ್ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್; ಲೇಬರ ಮಾಕರ್ೆಟ್ ಅಂಡ್ ಅಗ್ರೇರಿಮನ್ ಬೇಂಜ್ ಇನ್ ಲೆಸೋತೊ; ಪೈಡುಸಿಸ್-ಜರ್ನಲ್ ಫಾರ್ ಇಂಟರ್ ಡಿಸಿಪ್ಲಿನರಿ ಅಂಡ್ ಕ್ರಾಸ್ಕಲ್ಚರಲ್ ಸ್ಟಡಿಸ್. ಸಂಪುಟ-3
ಬ್ರಾಸ್ ಟಾಂ 1995, ಇಂಟ್ರೋಡಕ್ಷನ್; ದ ನ್ಯೂ ಫಾರರ್ಮರ್ಸ್ ಮುಮೆಂಟ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಇನ್ ಟ್ರಾಂ ಬಾಸ್, ನ್ಯೂಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಮುಮೆಂಟ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಎಸ್ಯೆಕ್ಸ್; ಪ್ರಾಂಕ್ ರೌಸ್ ಅಂಡ್ಕೋ.
ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಏಡ್ 2005,ದ ಡ್ಯಾಮೇಜ್ ಡನ್; ಡೆತ್ ಅಂಡ್ ಡೊಗ್ಮ್ ಡೌನ್ಲೋಡೆಎ ಫ್ರಮ್ ತಿತಿತಿ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಮಾನ್ ಏಡ್. ಆರ್ಗ್. ಯು.ಕೆ/ ಇನ್ಡೆತ್/505 ಕವೀಕ್.
ಸಿಟಿಜನ್ಸ್ ರಿಪೋಟರ್್ 1998, ಗ್ಯಾದಲಿಂಗ್ ಅಗ್ರೇರಿಯನ್ ಕ್ರೈಸಿಸ್; ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಸುಸೈಡ್ಸ್ ಇನ್ ವಾರಂಗಲ್ (ಎ.ಪಿ) ಅನ್ಪಬ್ಲಿಷ್ಡ್ ರಿಪೋಟರ್್.
ಕಮಿಷನ್ ಆನ್ ಪಾರ್ಮರ್ಸ್ ವೆಲ್ಫೇರ್ 2005, ರಿಪೋಟರ್್ ಸಬ್ಮಿಟೆಡ್ ಟು ದ ಗೌವರ್ನಮೆಂಟ್ ಆಪ್ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್.
ದೇವ್ಮಹೇಂದ್ರ 2004, ಹೌಟು ಮೇಕ್ ರೂರಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಶೈನ್, ಎಕನಾಮಿಕ್ ಅಂಡ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ವೀಕ್ಲಿ, ಸಂಪುಟ 34 (40)
ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಕಮಿಷನ್ ಆಪ್ ಎಕ್ಸಫಟರ್್ ಅಂಡ್ ವ್ಯವಸಾಯ ರಂಗ ಪರಿಕ್ಷಣ 2002, ರಿಪೋಟರ್್ ಆಪ್ ದಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಕಮಿಷನ್ ಆಪ್ ಎಕ್ಸ್ಫಟರ್್ ಆನ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್ ಇನ್ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಹೈದ್ರಾಬಾದ್, ನವ್ಯಾ ಪ್ರಿಂಟರ್ಸ್.
ಘೋಷ್ ಜಯತಿ 2004,ದ ರೂರಲ್ ಗ್ಲೂಮ್, ಫ್ರಂಟ್ತೈನ್. ಖಸಡಂಬರ್ 3.
ಗೌವರ್ನಮೆಂಟ್ ಆಪ್ ಕನರ್ಾಟಕ 2002, ಫರ್ಮರ್ಸ್ ಸುಸೈಡ್ ಇನ್ ಕನರ್ಾಟಕ; ಎ ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಆಫೀಸ್ ಆಫ್ ಏಕ್ಸ್ಫಟರ್್ ಕಮಿಟಿ ಫಾರ್ ಸ್ಟಡಿ ಆನ್ ಪಾರ್ಮರ್ಸ್ ಸುಸೈಡ್.
ಗುಪ್ತ ಅಖಿಲ್ 1999, ಪೋಸ್ಟ್ಕಲವಿಯಲ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ಸ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್ ಇನ್ ದ ಮೇಕಿಂಗ್ ಆಪ್ ಮಾರ್ಡನ್ ಇಂಡಿಯಾ, ನ್ಯೂಡೆಲ್ಲಿ ಆಕ್ಸ್ಫಡರ್್ ಯುನಿವೆಸರ್ಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್.
ಹರೀಷ್ ವೈಟ್ ಬಾರ್ಬರ 2004, ರೂರಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಪೇಸಿಂಗ್ ಟ್ವೆಂಟಿ ಫಸ್ಟ್ ಸೆಂಚುರಿ, ಎಸ್ಯೇಸ್ ಆನ್ ಲಾಂಗ್ ಟರ್ಮ ವಿಲೇಜ್. ಚೇಂಜ್ ಅಂಡ್ ರೀಸೆಂಟ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಪಾಲಿಸಿ ಲಂಡನ್; ಆಂಥೆಮ್ ಪ್ರಸ್.
ಹಿಂದೂ ದ 2006, ಪೊಲೀಸ್ ತ್ವಾಟರ್್ ಸುಸೈಡ್ ಬಿಡ್ ಬೈ ಪೋರ್ ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಇನ್ ಮೈಸೂರು, ಆಗಷ್ಟ್ 18.
ಹೋಬ್ಸ್ಟಾನ್, ಎರಿಕ್, 1994 ದ ಏಜ್ ಆಪ್ ಎಕ್ಸ್ಟ್ರೀಮ್ಸ್; ಪಂಥೆಯಾನ್ ಬುಕ್ಸ್; ನ್ಯೂಯಾಕರ್್.
ಹಡ್ಸನ್ ಮಾಟರ್ಿನ್ 2002, ಆನ್ ದ ಡೆಡ್ ಆಪ್ ವಲ್ಡರ್್ ಹಿಸ್ಟರಿ; ರೇಸ್ ಅಂಡ್ ಕ್ಲಾಸ್, ಸಂಪುಟ 43 (4)
ಇನ್ಸ್ಟುಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಕಮ್ಯೂನಿಕೇಶನ್, 1998, ಸುಸೈಡ್ಸ್ ಇನ್ ಪಂಜಾಬ್ ಚಂಡಿಗಡ್, ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರೆಸ್.
ಐಯ್ಯಾಕ್ ಗೋಪಾಲ್ ಅಂಡ ಎಂ.ಎಸ್ ಮಣಿಕ 2000, ಇನ್ಡೆಬಿಟ್ನೆಸ್, ಇಂಪವರಿಷ್ಮೆಂಟ್ ಅಂಡ್ ಸುಸೈಡ್ಸ್ ಇನ್ ರೂರಲ್ ಪಂಜಾಬ್, ಡೆಲ್ಲಿ, ಇಂಡಿಯನ್ ಪಬಿಷರ್ಸ್, ಡಿಸ್ಟ್ರಿಬ್ಯೂಟರ್ಸ್ ಜೋದಕ ಸುರಿಂದರ್, 2005, ಬಿಯಾಂಡ್ ಕ್ರೈಸಿಸ್ ರಿಲೆಕಿಂಗ್ ಕೌಂಟೆಪರರಿ ಪಂಜಾಬ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್, ವಕರ್ಿಂಗ್ ಪೇಪರ್, 4 ಮೇ ಗ್ಯಾಪ್ಸ್ ಸೀರೀಸ್, ಹೈದಾಬಾದ್, ಸೆಸ್.
ಲಡ್ಡನ್ ಡಾವಿಡ್ 1992, ಇಂಡಿಯಾಸ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ರಿಜಿಮಿ ಇನ್ ನಿಕೋಲಸ್ ಡಿಕ್ಸ್ ಕಲೋನಲಿಜಂ ಅಂಡ್ ಕಲ್ಚರ್; ಆನ್ ಅಬರ್ಾರ್; ಯೂನಿವಸರ್ಿಟಿ ಪ್ರಸ್
ಮಿಶ್ರ ಶ್ರೀಜಿತ್, 2006 ಸುಸೈಡ್ಸ್ ಆಪ್ ಪಾರ್ಮರ್ಸ್ ಇನ್ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ-ಮುಂಬೈ, ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಪ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ರಿಸಚರ್್ (ಐ.ಜಿ.ಐಡಿ.ಆರ್).
ಮೊಹಂತಿ ಬಿ.ಬಿ 2005, ವಿ ಆರ್ ಲೈಕ್ ದ ಲಿವಿಂಗ್ ಡೆಡ್; ಫಾರ್ಮರ್ ಸುಸೈಡ್ಸ್ ಇನ್ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ವೆಸ್ಟ್ರನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಪಿ ಜಂಟ್ ಸ್ಟಡೀಸ್. ಸಂಪುಟ 32 (2)
ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಯಾಂಪಲ್ ಸವರ್ೆ ಆರ್ಗನೈಜೇಷನ್ಸ್ 2005, ಸಿಚುವೇಶನ್ ಅಸೆಸಮೆಂಟ್ ಸವರ್ೇ ಆಪ್ ಪಾರ್ಮರ್ಸ್, ರಿಪೋರ್ಟ ನಂ. 496,499 ನೈಡೆಲ್ಲಿ ಮಿನಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಪ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ಇಂಪ್ಲಿ ಮೆಂಟೇಶನ್.
ನ್ಯಾಷನಲ್ ಶ್ಯಾಂಪಲ್ ಸವರ್ೇ ಆರ್ಗನೈಜೇಶನ್ 2005, ರೂರಲ್ ಲೇಬರ್ ಎನ್ಕ್ವೈರಿ ರಿಪೋಟರ್್ ಆನ್ ಇನ್ಡೆಟೆಡ್ನೆಸ್ ಅಮಂಗ್ ರೂರಲ್ ಲೆಂಬರ್ ಹೌಸ್ಹೋಲ್ಡ್ಸ್, 55 ರೌಂಡ್ 1999-2000, ನ್ಯೂಡೆಲ್ಲಿ ಮಿನಿಷ್ಟ್ರಿ ಆಪ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟ್ಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ಇಂಪ್ಲಿ ಮೆಂಟೇಶನ್.
ಪಾಟ್ನಾಯಕ್ ಎತ್ಸ್, 2006 ಆನ್ ಬೀಜಿಂಗ್ ದ ಮಾಕರ್ೆಟ್; ಗ್ಲೋಬಲ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಿಲಿಸಂ, ಡಿಪ್ಲೇಶನ್ ಅಂಡ್ ಅಗ್ರೇರಿಯನ್ ಕ್ರೈಸಿಸ್ ಇನ್ ಡೆವಲಪಿಂಗ ಕಂಟ್ರೀಸ್, ಇನ್ ಮೆರಿಜೋನಟ್ ಆಲ್, ಕಂಟೆಸ್ಟಡ್ ಟ್ರಾಸ್ ಫರ್ಮೇಶನ್ಸ್, ಟೇಜಿಂಗ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ ಅಂಡ್ ಐಡೆಂಟಿಟೀಸ್ ಇನ್ ಕೌಂಟೆಪರರಿಇಂಡಿಯಾ ನ್ಯೂಡೆಲ್ಲಿ ತುಲಿಕಾ ಪ್ರಸ್.
ಪಾಟ್ನಾಯಕ್ ಎತ್ಸ್,2004 ಎಕ್ಟ್ರನಾಲ್ ಟ್ರೇಡ್, ಡೊಮೆಸ್ಟಿಕ್ ಎಂಪ್ಲಾಯ್ಮೆಂಟ್, ಅಂಡೆ ಪುಡ್ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ರೀಸೆಂಟ್ ಔಟ್ಕಮ್ಸ್ ಆಪ್ ನಿಯೋಲಿಬರಾಲ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ ರಿಫಮ್ರ್ಸ, ಆನ್ ಪಬ್ಲಿಸ್ಡ್ ಪೇಪರ ಪ್ರಜೆಂಟೆಡ್ ಅಟ್ ದಿ ಕಾನ್ವಂಟ್ಸ್ ಆನ್ ದ ಕೊಶ್ಚನ್ ಆಪ್ ಏಷ್ಯಾ ಇನ್ ದ ನ್ಯೂ ಗೋಬಲ್ ಆರ್ಡರ್, ಡುಕೆ ಯೂನಿವಸರ್ಿಟಿ.
ರಾಣ ಆರ್.ಪಿ. 2006, ವಾಸ್ದೇರ ಆನ್ ಅಗ್ರೇರಿಯನ್ ಕ್ರೈಸಿಸ್ ಇನ್ ಮೊಗಲ್ ನಾತರ್್ಇಂಡಿಯಾ ಡ್ಯೂರಿಂಗ್ ದ ಲೇಟ್ಸೆವೆಂಟೇನ್ತ್ ಅಂಡ್ ಅಲರ್ಿ ಎಟೇನ್ತ್ ಸೆಂಚುರಿ, ಸೋಶಿಯಲ್ ಸೈನ್ಟಿಸ್ಟ್, ಸಂಪುಟ 34 (1-12)
ರಾವ್. ವಿ.ಎಂ 2001, ಗ್ರೋತ್ ಇನ್ ದ ಕಂಟೆಸ್ಸ್ ಆಪ್ ಅಂಡರ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್, ಇನ್ ಕೆ.ಎಸ್. ದಿಂಡ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಅಂಜು ಶರ್ಮ, ಡೈನಾಮಿಕ್ಸ್ ಆಪ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್/ ಲ್ಯಾಂಡ್ ರಿಪಮ್ಸರ್್ ಗ್ರೋತ್ ಅಂಡ್ ಈಕ್ವಿಟಿ, ನ್ಯೂಡೆಲ್ಲಿ, ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ಪಬ್ಲಿಶರ್ಸ್.
ರಾವ್.ವಿ.ಎಂ ಅಂಡ್ ಡಿ.ವಿ. ಗೋಪಾಲಪ್ಪ 2004, ಅಗ್ರಕಲ್ಚರಲ್ ಗ್ರೋತ್ ಅಂಡ್ ಫಾರ್ಮರ್ ಡಿಸ್ಟ್ರೆಸ್; ಟೆಂಟಿಟಿವ್ ಪರ್ಸ್ಟೆಕ್ಟಿವ್ಸ್ ಫ್ರಂ ಕನರ್ಾಟಕ, ಎಕನಾಮಿಕ್ ಅಂಡ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ವೀಕ್ಲಿ ಸಂಪುಟ 32 (54)
ರಿಚಡ್ಸ್ ಪಾಲ್ 1993, ನಾಲೆಡ್ಜ್ ಆರ್ ಪರ್ಪಾರ್ಮೆನ್ಸ್ ಇನ್ ಎಂ ಹೋಬಟರ್್ ಯ್ಯಾನ್ ಆಂತೋಪಲಾಜಿಕಲ್ ಕ್ರಿಟಿಕ್ ಆಪ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್, ದ ಗ್ರೋತ್ ಆಪ್ ಇಗ್ನೊರೆನ್ಸ್; ಲಂಡನ್ ಕಾಟ್ಲೆಡ್ಜ್.
ಸಾಮಿನಾತ್. ಪಿ 2007, ಸ್ಟ್ರೈಕಿಂಗ್ ಎ ನೋಟ್ ಆಪ್ ಡಿಸ್ಟೆಂಟ್ ದ ಹಿಂದು. ಜನವರಿ 27.
ಶರ್ಮ.ಇ.ಎ.ಎಸ್. 2004 ಈಸ್ ರೂರಲ್ ಎಕನಾಮಿ, ಬ್ರೇಕಿಂಗ್ ಡೌನ್? ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಸುಸೈಡ್ಸ್ ಇನ್ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಅಂಡ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ವೀಕ್ಲಿ ಸಂಪುಟ 34(28)
ಶಮರ್ಾದೇವಿಂದರ್, 2006 ಇಂಡಿಯನ್ ವಿಲೇಜಿಸ್ ಫಾರ್ ಸೇಲ್, ಡೌನ್ ಲೋಡೆಡ್ ಫ್ರಂ ತಿತಿತಿ. ಕೌಂಟರ್ ಕರೆಂಟ್ಸ್, ಆರ್ಗ/ಜಿ.ಎಲ್ ಶಮರ್ಾ 130206 ಎಚ್ಟಿಎಮ್.
ಶಿವ ವಂದನಾ ಅಂಡ್ ಎ.ಹೆಚ್. ಜಾಫ್ರಿ 1998, ಸೀಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಸುಸೈಡ್ಸ್; ದ ಎಕಾಲಾಜಿಕಲ್ ಅಂಡ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ಕಾಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಗ್ಲೋಬಲೈಜೇಷನ್ ಆಪ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್ ನ್ಯೂಡೆಲ್ಲಿ; ದಿಸಚರ್್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಫಾರ್ ಸೈನ್ಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಅಂಡ್ ಎಕಾಲಜಿ
ಸಿದ್ಧಿಕಿ ಆಶಿಯಾ 1973 ಅಗ್ರೇರಿಯಾನ್ ಚೇಂಜ್ ಇನ್ ಎ ನಾರ್ತರನ್ ಸ್ಟೇಟ್, ಯು.ಪಿ 1819-1833, ಆಕ್ಸ್ಫಡರ್್ ಕ್ಲಾರೆಂಡನ್ ಪ್ರಸ್.
ಸ್ಟೋನ್ ಗ್ಲೆನ್ ಡಿ 2007 ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಡಿಸ್ಕಿಲ್ಲಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಟ್ರೆಡ್ ಆಪ್ ಜೆನೆಟಿಕಲಿ ಮಾಡಿಫೈಡ್ ಕಾಟಿನ್ ಇನ್ ವಾರಂಗಲ್, ಕರೆಂಟ್ ಆಂತ್ರೋಪಾಲಾಜಿ ಸಂಪುಟ 48 (1)
ಟಾಟಾ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಪ್ ಸೋಸಿಯಲ್ ಸೈನ್ಸ್ 2005 ಕಾಸಸ್ ಆಪ್ ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಸುಸೈಡ್ಸ್ ಇನ್ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಯ್ಯಾನ್ ಎನ್ಕ್ವಾಯಿರಿ ಫೈನಲ್ ರಿಪೋಟರ್್ ಸಬ್ಮಿಟೆಡ್ ಟು ದ ಹೈಕೋರ್ಟ, ಮುಂಬಯಿ. ಓ.ಪಿ.ಎಸ್.ಎಸ್.
ಟಾಕ್ಸಿಸ್ ಲಿಲಕ್ 2002 ದ ಕಿಲ್ಲಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್ಸ್; ಫಾರ್ಮರ್ ಡೆತ್ತ ಡ್ಯೂ ಟು ಎಕ್ಸಪೋಜರ್ ಟು ಪೆಸ್ಟಿಸೀಡ್ಸ್ ಇನ್-ವಾರಂಗಲ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್, ನ್ಯೂಡೆಲ್ಲಿ ಟಾಕ್ಸಿಸ್ ಲಿಂಕ್.
ವಾಸವಿ.ಎ.ಆರ್. 1999 ಎ ಹಾಬರ್ಿಂಗರ್ಸ್ ಆಪ್ ರೈನ್, ಲ್ಯಾಂಡ್ ಲೈಫ್ ಇನ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ, ನ್ಯೂಡೆಲ್ಲಿ ಆಕ್ಸ್ಫಡರ್್-ಯುನಿವಸರ್ಿಟಿ ಪ್ರಸ್.
ವಾಸವಿ.ಎ.ಆರ್ 1999 ಬಿ ಅಗ್ರೇರಿಯನ್ ಡಿಸ್ಟ್ರೆಸ್ ಇನ್ ಬೀದರ್, ಮಾಕರ್ೆಟ್, ಸ್ಟೇಟ್ ಅಂಡ್ ಸುಸೈಡ್ಸ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಅಂಡ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ವೀಕ್ಲಿ ಸಂಪುಟ 34 (32).
ವಾಸವಿ ಎ.ಆರ್ 2004, ಫೀಲ್ಡ್ ನೋಟ್ಸ್ ಆನ್ ಸುಸೈಡ್ಸ್ ಬೈ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಿಸ್ಟ್; ಮಂಡ್ಯ ಅಂಡ್ ಹಾಸನ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್, ಅನ್ಪಬ್ಲಿಷ್ಡ್ ನೋಟ್ಸ್.
ವಿಜಯ ಟೈಮ್ಸ್ 2006; ಸುಸೈಡ್ ಬೈ ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಅವಟರ್ೆಡ್ ಇನ್ ಮೈಸೂರು ಆಗಸ್ಟ್ 18.
ವ್ಯಾಸ್.ವಿ.ಎಸ್. 2004 ಅಗ್ರೇರಿಯನ್ ಡ್ರಿಸ್ಟ್ರೆಸ್; ಸ್ಟ್ರೆಟಜೀಸ್ ಟು ಪ್ರೊಟೆಕ್ಟ್ ವಲ್ನೆರಬಲ್ ಸೆಕ್ಷನ್ಸ್, ಎಕನಾಮಿಕ್ ಅಂಡ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ವೀಕ್ಲಿ ಸಂಪುಟ 32 (54).
ವಾಕ್ಯುಮೆಂಟ್, ಲೋಸಿಕ್ 1996, ದ ರೈಸ್ ಅಂಡ್ ಅಡ್ವಾನ್ಸಡ್ ಮಾಜರ್ಿನಾಲಿಟಿ; ನೋಟ್ಸ್ ಆನ್ ಇಟ್ಸ್ ನೇಚರ್ ಅಂಡ್ ಇಂಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್, ಆಕ್ಟ್ ಸೋಶಿಯಾಲಾಜಿಯಾ ಸಂಪುಟ 39(2).
ಅಡಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು
1. ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ನ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ ತನ್ನ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ನೀತಿ ನಿರೂಪಣ ಯೋಜನೆಯ ವತಿಯಿಂದ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಗುಂಟೂರಿನಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯ ನಾಗಾರ್ಜುನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ (2005ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 24ರಿಂದ 26ರ ವರೆಗೆ) ಸಂಘಟಿಸಿದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರೈತಾಪಿಯ ಖಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬರೆಯಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂಕಿರಣವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದ ಮತ್ತು ಈ ಲೇಖನ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸಿದ ಪ್ರೊ. ಕೆ.ಸೂರಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೊ. ಕೆ.ಶ್ರೀನಿವಾಸಲು ಇವರಿಗೆ ಧನ್ಯವಾದಗಳು. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ, ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ವರದಿ ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ನಿಕಟವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಇತ್ತೀಚಿನ ಮೇಲುನೋಟವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಲೀ ಸ್ಕಲೆಸಿಂಗರ್, ರಾಚೇಲ್ ಶ್ಚುರ್ಮನ್, ಕರೋಲ್ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಪುಲಪ್ರೆ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಇವರು ವಿವರವಾದ ಸಲಹೆ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ದತ್ತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಹಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ನಿಲುವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವಲ್ಲಿ ನೆರವು ನೀಡಿದ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ನನ್ನ ಧನ್ಯವಾದಗಳು. ಈ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಪುಸ್ತಕದ ಬರಹದಿಂದ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.
ಮೈಸೂರಿನ ವರದಿಗಳಿಗಾಗಿ ದ ಹಿಂದೂ (ಆಗಸ್ಟ್ 18.2006) ಮತ್ತು ವಿಜಯ ಟೈಮ್ಸ್ (ಆಗಸ್ಟ್ 18.2006), ವಿದರ್ಭದ ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ದ ಹಿಂದೂ (ಜನವರಿ 27.2007) ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪಿ.ಸಾಮಿನಾಥ್ರವರ 'ಸ್ಟ್ರೈಕಿಂಗ್ ಎ ನೋಟ್ ಆಫ್ ಡಿಸ್ಸೆಂಟ್' ನೋಡಿ.
2. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ಸಾಂಖ್ಯಿಕ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿರುವುದು ಮತ್ತು 'ಸಾಮಾನ್ಯ' ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾಲಾವಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರ ಮೇಲೆ ತೀವ್ರ ಹೆಚ್ಚಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವುದು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಪ್ರಾಂತ/ರಾಜ್ಯಗಳ ಬಹುತೇಕ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಪರಾಧ ದಾಖಲೆ ಸಂಸ್ಥೆಯ 2007ರ ದತ್ತ ಮಾಹಿತಿ ರೈತರಿಂದಾದ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಸಹಜ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ದತ್ತ ಮಾಹಿತಿಯ ನಂಬಲರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ.
3. ಘಟಿಸುತ್ತಿರುವ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಹಾಗೆ ನೋಡುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲವೆಂದು ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಇವನ್ನು ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಘಟಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹತ್ತರ ರಚನಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ (ಜೋಧ್ಕಾ 2005 ನೋಡಿ). ನಾನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳನ್ನು ಖಿನ್ನತೆಯ ಜೊತೆ ಸೇರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಕೃಷಿ ಜಗತ್ತಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮರುಸೃಷ್ಟಿಗಿರುವ ಬೆದರಿಕೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಹೊರಬರಲಾಗದ ಅನೇಕ ರೈತರ ತೀವ್ರ ಸ್ವರೂಪದ ಕಷ್ಟ ಪರಂಪರೆಯ ಹಾಗೆ ಅವು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.
4. ಅಧಿಕೃತ ಅಥವಾ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಿಸಿದ ಸಮಿತಿ ಆಧಾರಿತ ವರದಿಗಳು ಪಂಜಾಬ್ (ಐ.ಡಿ.ಸಿ 1998) ಕರ್ನಾಟಕ, (ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ 2002) ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ (ರೈತರ ಕಲ್ಯಾಣ ಆಯೋಗ 2005) ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಟಿ.ಐ.ಎಸ್.ಎಸ್. (2005)ಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯ ಇವೆ. ಉಳಿದವು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರೈತರ ಸಮೂಹಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ವಿವಿಧ ಆಯೋಗಗಳ ಅಧ್ಯಯನಗಳು (ಉದಾ- ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ನಾಗರಿಕರ ವರದಿ 1998, ಮತ್ತು ತಜ್ಞ ರೈತರ ಆಯೋಗ 2002) ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು (ಉದಾ-ಮಿಶ್ರ 2005). ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ವಿಸ್ತೃತ ಅಧ್ಯಯನವೊಂದನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ನೆರವು ಸಂಸ್ಥೆ ನೇಮಿಸಿತು (ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ನೆರವು 2005).
5. ಹಿಡುವಳಿಯ ಗಾತ್ರ ಅಥವಾ ಅವರ ಭೂಮಿ ಇಲ್ಲವೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧ ಈ ಯಾವುದನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸದೆ ಎಲ್ಲ ಸಾಗುವಳಿದಾರರನ್ನು ನಾನು 'ರೈತರು' ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದ್ದೇನೆ. ತಮ್ಮ ಉಪಜೀವನ ನಡೆಸಲು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವಳಿಯನ್ನೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದವರನ್ನು 'ಬೇಸಾಯಗಾರ'ರೆಂದೂ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಸಂಪರ್ಕದೊಂದಿಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳ ಸಾಗುವಳಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವರನ್ನು 'ರೈತ'ರೆಂದೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೈತಾಪಿ ವಿಷಯ ಕುರಿತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರೈತರು ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿ ಬಳಸುವಲ್ಲಿ, ಉಪಜೀವನ ನಡೆಸಲು ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿ ಅಥವಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಾಲಿಕರು, ಗೇಣಿದಾರರು ಅಥವಾ ಇವೆರಡೂ ಆಗಿರಲಿ ಈ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಸಾಗುವಳಿದಾರರನ್ನು ನಾನು ರೈತರೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.
6. ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಮತ್ತು ವಸಾಹತುಪೂರ್ವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಖಿನ್ನತೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಇತಿಹಾಸದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವುದರ ಹೊರತಾಗಿಯೂ 1998ರಿಂದ ಸಂಭವಿಸಿದ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆ ಇರಬಹುದಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ದಾಖಲೆಗಳು ಇಲ್ಲ. ಕೃಷಿ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳ ಏಕಮಾತ್ರ ದಾಖಲೆ ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ ಬುಂದೇಲ್ ಖಂಡ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದು, ಬೆಳೆ ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸಾಲದ ಭಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿವೆ (ಸಿದ್ಧಿಕ್ 1973 ನೋಡಿ). ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ರಾಣರವರ ಪ್ರಬಂಧ (2006) ಉತ್ತಭಾರತದಲ್ಲಿ 17 ಮತ್ತು 18ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೃಷಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು, ಕೃಷಿಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲು, ವಲಸೆ ಹೋಗಲು ಮತ್ತು ಇಡೀ ಹಳ್ಳಿ ಪಾಳು ಬೀಳಲು ಕೂಡ ಕಾರಣವಾಯಿತೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೃಷಿಕರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ ಯಾವ ನಮೂದು ಇಲ್ಲ.
7. ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತೇಜಿಸಲಾದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಹುತೇಕ ಖಿನ್ನತೆಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳು ನನ್ನ ಪುಸ್ತಕ (ವಾಸವಿ 1999 ಎ)ದಲ್ಲಿವೆ.
8. ಭೂ ಹಿಡುವಳಿಯ ಸರಾಸರಿ ಗಾತ್ರ 1.06 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಎಂದೂ ಬಹುತೇಕರು ಅತಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರೆಂದೂ 2003ರ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅತಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡಾ 80ರಷ್ಟಿದ್ದು, ಶೇಕಡಾ 40ರಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಬಳ್ಳ 2007).
9. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರದಿ ವಿವಿಧ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಎಕರೆ ಮಾಪನವನ್ನು ಬಳಸಿದೆ. ಎಕರೆಗಳನ್ನು ಹೆಕ್ಟೇರಗಳಾಗಿ (2.50 ಎಕರೆ=1 ಹೆಕ್ಟೇರ್) ಪರಿವರ್ತಿಸಿದೆ. ಒಂದು ತುಲನಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರ ಪಡೆಯಲು ಎಲ್ಲ ವರದಿಗಳ ಭೂ ಹಿಡುವಳಿಗಳ ನಮೂನೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ್ದೇನೆ.
10. ಪರಿಶಿಷ್ಟ (ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಗಡಗಳು)ವಲ್ಲದ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸೌಲಭ್ಯವಂಚಿತ ಜಾತಿ ಗುಂಪುಗಳ ಅಧಿಕೃತ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು 'ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳು' ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂಥ ಗುಂಪುಗಳ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ನೇಮಿತ ಆಯೋಗಗಳು ಮಾಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ರಾಜಕೀಯ ಸೌಲಭ್ಯವಂಚಿತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯಾದರೂ ಆಗಾಗ ಮಾನದಂಡಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದವರೆಲ್ಲ ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡದ ಜಾತಿ ಗುಂಪುಗಳು, ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕುರುಬರು, ಅಲ್ಲದೆ ಕರಕುಶಲ ಮತ್ತು ಸೇವಾವೃತ್ತಿಗಳ ಜಾತಿ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ವಿಶಾಲ ವಲಯದಿಂದ ಬಂದವರೆ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.
11. ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಗುರುತಿಸದ ಸೌಲಭ್ಯವಂಚಿತ ಜಾತಿಯ ಅಧಿಕೃತ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳು(ಒಬಿಸಿ) ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಹುಪಾಲು ಒಬಿಸಿ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕೃತ ಮಾನ್ಯತೆ ವಿವಾದಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದರೂ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ವಸಾಹತು ನೀತಿ ಒಮ್ಮೆ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟ 'ದರೋಡೆಕೋರರು' ಮತ್ತು ಮರುಬಳಕೆಯ ಕೆಲಸಗಾರರು, ವಿಶೇಷ ಸೇವಾವೃತ್ತಿಯ ಜಾತಿ ಗುಂಪುಗಳಂಥ ಇನ್ನಿತರರನ್ನು ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
12. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ದಿವಾಳಿತನ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಮದ್ಯಮ ರೈತರ ಸ್ಥಳಾಂತರಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಗುರುತಿಸಿವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಕೆಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಗೆ ರಾವ್ (2001), ಪಟ್ನಾಯಕ್ (2003,2004) ನೋಡಿ.
13. ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಮೂಲ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಸಾಲಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ಮಾಡಿದ ಸಾಲಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಕೆಲವು ವರದಿಗಳು ಗುರುತಿಸಿದಂತೆ 'ಅನುತ್ಪಾದಕ' ವೆಚ್ಚಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸಾಲಗಳು. ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಉತ್ಪಾದಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಸಾಲ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಮನೆ ಕಟ್ಟಲು ಮಾಡುವ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಾಲಗಳು ಒಳಗೊಂಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ (ವಾಸವಿ 2003, ಪರಿಣತರ ಸಮಿತಿ ವರದಿ 2002). ಪಂಜಾಬ್ ಗಾಗಿನ ಐ.ಡಿ.ಸಿ ವರದಿ ಅನುತ್ಪಾದಕ ಸಾಲಗಳು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಬೇಕೆಂದೂ ಅಂಥ ಸಾಲಗಳು ಉಪಭೋಗವಾದದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವುದೆಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ. ಮದುವೆ ಮಾಡಲು, ಮನೆ ಕಟ್ಟಲು ಮತ್ತು ಉಪಭೋಗ ವಸ್ತುಗಳ ಖರೀದಿ ಮಾಡಲು ಪಡೆಯುವ ಸಾಲಗಳು ಸಾಲದ ಹೊರೆ ಹೆಚ್ಚಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.
14. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾಲದ ಎರಡನೆಯ ಮೂಲ ಅನೇಕರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಿ ಇರುವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದೂ ಕೃಷಿ, ವಿದ್ಯುತ್, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತಿತ್ತರ ಇಲಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಾದವರ ಆದಾಯದ ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಮಟ್ಟಗಳು ನಿಯತವಾಗಿರುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಸರಾಸರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದಾಗುವ ಪಾವತಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅಂಥ ಆದಾಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಿತಿಮೀರಿದ ಬಡ್ಡಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡಲು ಹೊಸ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.
15. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅನುವಂಶೀಯವಾಗಿ ಸುಧಾರಿತ ತಳಿಬೀಜಗಳ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಬಳಕೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ವಿವಿಧ ಮಾದರಿಯ ಬಿ.ಟಿ. ಹತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ತರಕಾರಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿರುವುದು ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೆ.
16. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕವಲ್ಲದ ಸಂರಚನಾ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಒತ್ತು ಹಾಕುವ ಮೂಲಕ ನಾನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಬೇಕಿರುವ ರೈತಾಪಿ ಸಂರಚನೆ, ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ರೂಪಿಸಿದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂರಚನೆಯವರೆಗೆ ಬಹುಪಾಲು ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮೂಲತಹ ಕೃಷಿ ಆಚರಣಾ ಸ್ವರೂಪಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ.
17. ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚಿನ ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೂಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಮತ್ತು ವರ್ಗ ಸಂರಚನೆಗಳು ಏಕವಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಲು ಕಾರಣವಾದ ರೈತಾಪಿ ಸಂರಚನೆಗಳ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ (ನೋಡಿ ಹ್ಯಾರಿಸ್-ವೈಟ್ 2004).
18. ಬೀದರ್ ನಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಕರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ನಂತರ ನಾನು 1999ರಲ್ಲಿ 'ಕೃಷಿಯ ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ' ಎಂಬ ನುಡಿಗಟ್ಟನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಬಳಸಿದೆ (ನೋಡಿ ವಾಸವಿ 1999 ಬಿ). ಉಲ್ರಿಚ್ ಬೆಕ್ ಮತ್ತು ಎಲಿಜಬೆತ್ ಬೆಕ್-ಜೆನರ್ಷಿಯಂ 2002ರಲ್ಲಿ (2001ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ ನಲ್ಲಿ 2002ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಲ್ಲಿ) 'ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ' ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬಳಕೆ ಮಾಡಿದ್ದು ನನಗೆ ಅರಿವಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಪುಸ್ತಕದ ಸಂದರ್ಶನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉಲ್ರಿಚ್ ಬೆಕ್ರವರು ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ ಅರ್ಥದ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು, 'ಕೆಲಸದ ಪರಿವರ್ತನೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಅವಸಾನ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು' (ಪುಟ 202) ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವೈಯಕ್ತೀಕರಣ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ 'ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧ'ವೆಂದು ಅವರು ಮುಂದುವರಿದು ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಮತ್ತದರ ಎರಡನೆಯ ಹಂತದ ಆಧುನಿಕತೆಯ ಈ ಉಲ್ಲೇಖಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ನಾನು ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನವಉದಾರವಾದಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಸ್ತುತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತೇನೆ.
19. ಪಂಪ್ ಸೆಟ್ ಜೊತೆಗಿನ ಕೊಳವೆ ಬಾವಿಗಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀರಾವರಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಈಗ ರೂಪಿತವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಪರಿಣತರ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.
20. ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾಸನ ಮತ್ತು ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ 2004ರ ಏಪ್ರಿಲ್ ಮತ್ತು ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಕಾರ್ಯ ನಡೆಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ 2004ರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ 17 ಕೃಷಿಕರ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ನಾನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ಅವರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದ್ದೇನೆ.
21. ಸ್ಟೋನ್ (2007) ಹೇಳುವಂತೆ, ಹೊಸ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವರು ಹೊಸ ಗಿರಾಕಿಗಳಿಗಾಗಿ ನಡೆಸುವ ತೀವ್ರ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಕೃಷಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಹಾಳಾಗಿಹೋಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆ ಉಂಟುಮಾಡುವರಿಂದ ರೈತರ ನಡುವೆ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿ ಉಂಟಾಗಲು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಕೇತಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ ನಶಿಸಿಹೋಗಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಗಳು ಅಲ್ಲದೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮತ್ತು ಹೋಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಈ ಮೊದಲಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ (ನೋಡಿ ವಾಸವಿ 1999, ಗುಪ್ತ 1999).
22. ಮೇಲ್ಜಾತಿಯ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಕೆಳಶ್ರೇಣಿ ಜಾತಿ ಗುಂಪುಗಳು ಅನುಕರಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೆ ಸಂಸ್ಕೃತೀಕರಣ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಂ.ಎನ್.ಶ್ರೀನಿವಾಸರಿಂದ ಈ ಪದ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದಲಾವಣೆ ಕುರಿತ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಈಗ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
23. ಸಂರಚನಾತ್ಮಕ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಹಂತ 1991ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ ತರುವಾಯದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣ ಅಂದರೆ ಕೃಷಿ ಸಹಾಯ ಧನಗಳ ಮೇಲಿನ ವೆಚ್ಚ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು 1997ರ ನಂತರ ಚುರುಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರಲಾಯಿತು. ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಏಕೆ 1998ರಿಂದೀಚೆಗೆ ಆರಂಭವಾದವು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಿದು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.
24. ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರ 2009ರ ಲೋಕಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಯ ತಯಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚಿಗಷ್ಟೇ (2008) ರೈತರ ಬಹೃತ್ ಸಾಲ ಮರುಪಾವತಿ ಮೂಂದೂಡುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆರಂಭಿಸಿದೆ.
25. ನಂದಿಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಸಿಂಗೂರ್, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಎಡಪಕ್ಷ ಸರಕಾರ ಟಾಟಾರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಭವನಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಯೊಂದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಹಳ್ಳಿಗಳಾಗಿವೆ. ಹಳ್ಳಿಗರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಅಧಿಕೃತ ಪರಿಹಾರ ಪಡೆಯಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಬಲವಂತದ ಉಚ್ಚಾಟನೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧೆ ನೀಡಿದರು. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುದೀರ್ಘ ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಹಿಂಸೆಯ ನಂತರ ಟಾಟಾ ಸಿಂಗೂರಿನಿಂದ ಹಿಂದೆಸರಿದರೂ ಈ ವಿಷಯದ ಸುತ್ತ ಮುಂದುರೆದ ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಗಳು ರೈತರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಡೆಗಣನೆಯನ್ನು ಕಮ್ಯುನಿಷ್ಟ್ (ಮಾರ್ಕ್ಸಿಸ್ಟ್) ಪಕ್ಷವೂ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿತು.
26. ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್, ಭಾನುವಾರ ಮಾರ್ಚಿ 18.2007.
27. ಅತಿಸಣ್ಣ ರೈತರ ಮೇಲೆ ಬೀರಿದ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ವಾಗ್ವಾದ (ಡಿಸ್ಕೋರ್ಸ್) ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಮನಗಂಡು ಏರ್ಪಡಿಸಿದ ರಾಖೇಲ್ ಶುರ್ಮಾನ್ ಅವರಿಗೆ ಈ ವಿಸ್ತರಣೆ ಋಣಿಯಾಗಿದೆ.
28. ಪ್ರಭುತ್ವ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಕೃಷಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗೆಗೆ ತೋರಿದ ಉದಾಸೀನತೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಎತ್ತಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. (ನೋಡಿ: ಪಾಟ್ನಾಯಕ್ 2004, ಶರ್ಮಾ 2006, ಹ್ಯಾರಿಸ್-ವೈಟ್ 2004).
